Môn nào không môn nào thay được, môn nào thay được

Câu quen thuộc khi chọn môn lớp 10 là chọn môn nào thì mở được nhiều ngành nhất. Bài này hỏi một câu khác hẳn, và câu trả lời của nó bất ngờ hơn.

Nếu bỏ một môn ra, em có mất hẳn cửa nào không, hay chỉ mất một đường vòng?

Hai chuyện ấy rất khác nhau. Một môn có thể mở nhiều cửa mà vẫn thay được, nếu mọi cửa nó mở đều còn đường khác vào. Ngược lại, một môn mở ít cửa vẫn có thể không thay được, nếu những cửa ấy chỉ mình nó mở.

Cách đo

Chúng tôi lấy 500 lượt ngành bóc từ đề án tuyển sinh 2026 của mười tám trường, rồi giả định một học sinh học được cả chín môn lựa chọn. Học sinh ấy không có thật, vì chương trình chỉ cho chọn bốn. Nhưng đó là cách duy nhất để tách bạch câu hỏi thay thế.

Với cả chín môn, em ấy với tới 470 trong 500 lượt.

Rồi chúng tôi bỏ từng môn một ra khỏi bộ chín, và đếm xem mất bao nhiêu.

Vật lí là môn khó thay nhất, và không sát nút

Năm mươi chín lượt chỉ mình môn Vật lí mở được. Bỏ nó ra thì không môn nào trong tám môn còn lại vào thay chỗ.

Chúng nằm ở đâu:

Con số 59 gấp gần ba lần môn đứng thứ hai. Nếu chỉ đếm số cửa mở thêm thì Vật lí hơn Hoá học chưa tới hai lần. Tính theo độc quyền thì khoảng cách rộng ra gần ba lần.

Nói cách khác, Vật lí vừa mở nhiều cửa vừa giữ độc quyền ở một phần trong số đó.

Tin học và Công nghệ: con số 0 nói gì và không nói gì

Đây là chỗ dễ đọc sai nhất trong bài.

Con số 0 nghĩa là: trong tệp của chúng tôi, không có lượt ngành nào mà chỉ môn Tin học hoặc chỉ môn Công nghệ mới vào được. Mọi ngành mà hai môn ấy mở cửa đều còn ít nhất một đường khác, thường là qua khối A01 hoặc D01.

Con số 0 không nghĩa là hai môn ấy vô ích. Nó cũng không nói gì về việc học chúng có đáng hay không. Một học sinh chọn Tin học vẫn với tới 298 trong 500 lượt, và vẫn học được thứ mình cần cho nghề phần mềm. Điều duy nhất cách đếm này nói là: nếu tính riêng chuyện mở cửa xét tuyển, hai môn ấy không mang lại độc quyền nào.

Cách tính theo khối cũng ra chuyện tương tự: trong 71 lượt ngành xét khối X06, gồm Toán, Vật lí và Tin học, thì 69 lượt cũng nhận A01. Đếm từ phía môn học thì kết quả còn dứt khoát hơn, vì con số không phải gần bằng không mà đúng bằng không.

Ba mươi lượt không bộ môn nào với tới

Học sinh giả định học cả chín môn vẫn chỉ với tới 470 trong 500 lượt. Ba mươi lượt còn lại nằm ngoài tầm của mọi cách chọn môn.

Vì sao: 29 trong 30 lượt ấy chỉ nhận những tổ hợp có bài thi năng khiếu do chính trường tổ chức. Vẽ, hát, thể chất. Bài thi ấy không phải môn học ở lớp 10, nên không cách chọn môn nào chạm tới được.

Nếu em nhắm nghề vẽ, nghề nhạc, sư phạm mầm non hay giáo dục thể chất, thì cả ba bài tính theo môn của chúng tôi đều không nói được gì về em. Việc phải làm là xem trường mình nhắm tổ chức thi năng khiếu môn gì và thi lúc nào.

Đọc bảng này cho đúng

Năm trăm lượt ngành đến từ mười tám trường mà chúng tôi mở được đề án và đọc thẳng bảng tổ hợp. Đó không phải toàn bộ trường của cả nước.

Trong mười tám trường không có trường bách khoa nào, không có trường y dược chuyên ngành nào, không có trường khoa học xã hội và nhân văn nào, cũng không có trường nghệ thuật nào.

Chỗ lệch ấy đẩy con số theo hướng đoán được. Thiếu bách khoa thì phần độc quyền của Vật lí bị đếm hụt, chứ không phải đếm dư. Thiếu trường y thì phần độc quyền của Hoá học và Sinh học cũng vậy. Nghĩa là ba con số đầu bảng có thể còn lớn hơn, chứ khó nhỏ đi.

Riêng con số 0 của Tin học và Công nghệ thì mong manh hơn, vì nó là con số không: chỉ cần một trường mở một ngành chỉ xét khối có Tin học là nó thành khác. Chúng tôi sẽ đếm lại khi thêm được nguồn.

Chúng tôi đã cho máy thử cả 169 trường đại học có địa chỉ trong danh mục và chỉ dựng được bảng cho 16 trường trong số đó, cộng thêm hai trường thêm tay. Quét lại lần nữa ngày 11/9/2026 không thêm được trường nào.

Ba điều nên nhớ

1. 1.Vật lí là môn khó thay nhất: 59 lượt chỉ mình nó mở, gấp gần ba lần môn đứng thứ hai.
2. 2.Tin học và Công nghệ không giữ độc quyền cửa nào. Điều đó không nói hai môn ấy vô ích, chỉ nói chúng không mở thêm đường riêng.
3. 3.Ba mươi lượt nằm ngoài tầm mọi cách chọn môn, và 29 trong số đó cần bài thi năng khiếu chứ không cần môn học.

Muốn xem chọn bốn môn nào thì mở nhiều cửa nhất, bài về bốn môn lựa chọn tính phần ấy. Còn nếu em đã nhắm sẵn một nhóm ngành, bài nhắm nhóm ngành nào thì chọn môn gì chia theo từng nhóm.

Số trong bài này lấy ở đâu

• •Tất cả các con số trong bài: đếm trên 500 bản ghi có tổ hợp trong tệp quan sát của dự án, ngày 11/9/2026. Tệp gồm mười tám trường, bóc từ trang tuyển sinh của chính trường trong tháng 8 và 9/2026 bằng npm run khoi:ra trong mã nguồn.
• •Cách đo "mất bao nhiêu": lấy số lượt với tới được khi có cả chín môn lựa chọn, trừ đi số lượt với tới được khi bỏ một môn ra. Học sinh học cả chín môn là giả định để tách bạch câu hỏi thay thế, không phải điều có thật: chương trình 2018 cho chọn bốn môn.
• •Cách tính "với tới": một lượt ngành được tính nếu ngành ấy nhận ít nhất một tổ hợp mà mọi môn của tổ hợp đó nằm trong bốn môn ai cũng học cộng với các môn trong bộ. Một ngành ở hai trường thì đếm hai lượt.
• •Cách chia nhóm ngành: đọc mã ngành bảy số, không đọc tên ngành. Hai chữ số sau số 7 đầu tiên là mã lĩnh vực theo danh mục giáo dục đại học. Bản ghi nào không có mã bảy số hợp lệ thì không vào bảng chia nhóm.
• •Con số 29 lượt cần bài thi năng khiếu: trong 30 lượt mà không cách chọn môn nào với tới, đếm những lượt nhận tổ hợp có môn năng khiếu. Bảng của chúng tôi có 31 khối dùng bài thi ấy. Một lượt còn lại không rơi vào nhóm này và chúng tôi chưa lần ra lý do.
• •Bốn môn ai cũng học và chín môn lựa chọn: Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, sửa đổi bởi Thông tư 13/2022/TT-BGDĐT.
• •Bài viết nói về mùa tuyển sinh 2026. Trước khi chốt môn học hay chốt nguyện vọng, các em mở lại đề án của trường mình nhắm, vì đó mới là văn bản có hiệu lực, còn bài này chỉ là chỗ chỉ đường.