“Học ngành đó ra thất nghiệp đầy!”, “Làm nghề kia giàu lắm!”, “Con gái không hợp kỹ thuật đâu!”. Những câu như vậy được nói ra rất tự tin, nghe như chân lý. Nhưng phần lớn chỉ là tin đồn — được lặp lại nhiều đến mức ai cũng tưởng là thật. Dưới đây là ba bộ lọc giúp bạn kiểm tra.
Bộ lọc 1: Nguồn từ đâu?
Hỏi: ”Người nói câu này biết điều đó từ đâu?” Từ trải nghiệm thật của họ, từ số liệu, hay chỉ vì “nghe người ta nói”? Một câu khẳng định mạnh mà không có nguồn rõ ràng thì nên tạm gác lại, chưa vội tin.
Bộ lọc 2: Đây là quy luật hay ngoại lệ?
Một anh hàng xóm học ngành X ra thất nghiệp không chứng minh “ngành X vô dụng” — đó là một trường hợp. Muốn biết quy luật, phải nhìn nhiều người và số liệu chung, chứ không lấy một câu chuyện làm bằng chứng. Tương tự, một người giàu nhờ nghề Y không có nghĩa ai làm nghề Y cũng giàu.
Bộ lọc 3: Câu này có đang gộp đũa cả nắm không?
Cảnh giác với những câu chứa “tất cả”, “luôn luôn”, “không bao giờ”, “con trai/con gái thì…”. Thực tế hiếm khi tuyệt đối như vậy. Câu nói càng cực đoan, càng nên nghi ngờ. Giới tính, chẳng hạn, không quyết định bạn hợp nghề nào — năng lực và sở thích mới quyết định.
Thử áp dụng
Lấy câu “học Sư phạm ra thất nghiệp” và soi qua ba bộ lọc:
- •Nguồn? Người nói dựa vào đâu — số liệu tuyển giáo viên, hay chỉ nghe đồn?
- •Quy luật hay ngoại lệ? Có phải mọi vùng, mọi môn đều thừa giáo viên? (Thực tế nhiều nơi vẫn thiếu.)
- •Gộp đũa cả nắm? “Ra thất nghiệp” — tất cả, hay một số?
Chỉ qua ba câu hỏi, một “chân lý” đã lộ ra là một câu nói vội vàng.
Nhớ: Đừng để một câu nói tự tin thay bạn quyết định cả tương lai. Hỏi “nguồn đâu, quy luật hay ngoại lệ, có gộp đũa cả nắm không” trước khi tin.